خیال خام امریکا
آبیاری: یک کارشناس حوزه کشاورزی نوشت، بر پایه موازین حقوق دریاها قانون سوم ناظر بر کشتیرانی، هر دولتی که مالک تام جزیره ای باشد، می تواند هزینه خدمات مخابراتی و علایم ناوبری دریافت کند.
یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، معاون اسبق وزیر جهاد کشاورزی و تحلیلگر مسایل توسعه ای حوزه کشاورزی: رویای فتح جزایر خلیج فارس برای آمریکا، توهمی بیش نیست و در صورت حمله به این جزایر و اشغال آنها نگهداشت این جزایر امری پر هزینه و مملو از تلفات بی شمار سربازان برای آمریکا خواهد بود. برای نیم قرن، کلیت خلیج فارس به عنوان امتداد حوزه ژئوپلیتیکی غرب مطرح بوده و حضور کشورهای فرامنطقه ای خصوصاً آمریکا در کشورهای حوزه خلیج فارس، عامل اشغال فضاهای ممتاز بندری و دریایی از جانب نظامیان، رشد نظامیگری، افزایش پی در پی حساسیت های منطقه ای، تضمین سلطه آمریکا بر ذخایر نفت و گاز این حوزه و تأمین منافع اقتصادی آمریکا در قرن حاضر، باعث گسترش حوزه ژئوپلیتیکی ایالات متحده بوده و ضمن آن که پتانسیل های تهدید را با استقرار ۷ پایگاه بزرگ و ۲۶ پایگاه متوسط فعال نگاه داشته، مانع از تشکیل نظم و ثبات منطقه ای و همکاری کشورهای منطقه، برای شکل گیری به روندهای تسهیل کننده همکاریهای درون منطقه ای شده و پروژه ایران هراسی را توسط آمریکا برای کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس مداوما بازتولید و پمپاژ کرده است.
در این میان، وضعیت جزایر جنوبی خلیج فارس در بستر حضور سنتکام، ناهماهنگی های بین المللی و ضعف بنیادین هماهنگی میان ۸ کشور پیرامونی هم قابل تبیین است. دستاوردهای تراکم منابع تنش و تهدید و ضعف ارتباط نهادینه میان ایران و ۷ همسایه جنوبی و عراق و استقرار ایالات متحده در این خلیج کوچک و نیمه بسته به صورت ماهوی تنش زا است؛ خصوصاً ارزش های روزانه بالای محموله های تجاری خلیج فارس و کرانه هایش بشکل ترانزیت عادی یا قاچاق آبزیان، مواد نفتی، کالاهای اساسی، انسان، احشام و هم توقیف شناورهای دولت های همسایه از جانب یکدیگر، سرقت قایق ها و لنجها، تهدیدهواپیماها و شناورهای غیرنظامی، صید بی رویه کشو های پیرامونی، آلودگی دایمی دریا توسط شناورها خصوصاً نفت کش ها، نقض مکررحریم آب های سرزمینی، فقدان سیستم اطلاع رسانی و نهادینه شده میان ایران و کشورهای جنوب خلیج فارس در ارتباط با انتقال متقابل اطلاعات آب وهوایی و... تابحال امتداد داشته و هرگونه اختلال در ترانزیت منجر به تورم جهانی انرژی، تضعیف دلار، مخاطرات امنیت غذایی، رکود اقتصاد بین الملل و تقویت موضع چین و روسیه در منطقه خواهد شد.
مجموعه این خاصیت ها ایران را مشمول امکاناتی می کند که در جنگ نامتقارن با آمریکا به گونه ای پرقدرت تر، دست بالا را خواهد داشت.
پرده اول: پروبلماتیزه کردن مسئله جنگ امریکا-صهیونی در جزایر خلیج فارس
اصولا، جزایر همانند تنگه های طبیعی از عوامل ثابت ژئوپلیتیکی هستند که بر قدرت ملی و سیاست خارجی کشورها تاثیر به سزایی دارند. بین کاربری جزایر و قدرت دولت ساحلی رابطه مستقیم وجود دارد و دولت صاحب جزایر می تواند با استفاده از امکاناتی که جزایر فراهم می کنند، در سطح محلی، منطقه ای و جهانی نقش فعال تری بازی نماید. در بین این مجموعه عوامل، تعداد، وسعت و موقعیت شماری از جزایر ایرانی در خلیج فارس حائز اهمیت بسیار است. ز مجموع ۹۹ جزیره کوچک و بزرگ در خلیح فارس ۳۴ جزیره آن متعلق به ایران است. ۱۷ جزیره از این ۳۴ جزیره متعلق به ایران دارای اهمیت ژئوپلیتیک و اقتصادی هستند؛ چون که یا در داخل تنگه هرمز و مشرف به مسیر کشتیرانی بین المللی در این تنگه هرمز و خروجی آن بسمت داخل خلیج فارس قرار دارند، یا در موقعیتی قرار دارند که باعث گسترش دامنه دریای سرزمینی ایران بسمت جنوب خلیج فارس می شود یا در موقعیتی مناسب برای استقرار امکانات نظامی قرار دارند یا تملک و بهره برداری از منابع نفتی منطقه را تسهیل می کنندز مجموع ۹۹ جزیره کوچک و بزرگ در خلیح فارس ۳۴ جزیره آن متعلق به ایران است. ۱۷ جزیره از این ۳۴ جزیره متعلق به ایران دارای اهمیت ژئوپلیتیک و اقتصادی هستند؛ چون که یا در داخل تنگه هرمز و مشرف به مسیر کشتیرانی بین المللی در این تنگه هرمز و خروجی آن بسمت داخل خلیج فارس قرار دارند، یا در موقعیتی قرار دارند که باعث گسترش دامنه دریای سرزمینی ایران بسمت جنوب خلیج فارس می شود یا در موقعیتی مناسب برای استقرار امکانات نظامی قرار دارند یا تملک و بهره برداری از منابع نفتی منطقه را تسهیل می کنند. بدین سبب پروبلماتیزه کردن مسئله جنگ امریکا-صهیونی با ایران ما را به سمت واقعیات آغازینی رهنمون می کند که در پرتو آن میتوان به مقایسه ها و تطبیق های متقن تری از شیوه رفتار آتی جنگ طلبان آمریکایی درباب جزایر جنوبی خلیج فارس و پیکربندی برنامه های تهاجم و اشغال آن در آینده رسید. نخست آن که در شرایط امروزین، جزایر با صورت های متفاوت از عارضه های تبعی درگیر هستند و ناگفته پیداست که هر یک از این عارضه ها از اهمیت و اولویت متفاوتی از نظر سامان تهاجم و اشغال برخوردار می باشند. اولین عارضه در میان این جزایر، گسیختگی تاریخی در ساختار فضایی این مناطق در اثر ایجاد مرزهای فیزیکی و انتظامی، ریسک های امنیتی و خطر تهدیدات نظامی از یک سوی و فورماسیون پراکندگی و کوچکی این جزایر در پهنه خلیج فارس و پیرامونی بودن جزایر از طرف دیگر است. به نحوی که ۳۵ جزایر ایرانی، یک پدیده واحد سرزمینی نیستند.
ویژگی دوم، تنوع کارکردهای مختلف جزایر است. تعدادی از جزایر کارکرد تفریحی گردشگری دارند، پاره ای کارکرد نظامی (آرک نازعات)، تعدادی کارکرد پالایشگاهی نفتی و گازی، چندی هم کارکرد تجاری و تعدادی کارکرد اکوسیستمی و تعدادی از جزایر هم چندکارکردی بوده یعنی هم منابع معدنی دارند هم ارزش های اکولوژیکی قابل ملاحظه داشته و هم به صورت تاریخی مرکزیت تجاری دریایی محسوب می شوند. در حقیقت جزایر «نه جزیی از خشکی اند و نه امتداد خشکی» بلکه هویت های مستقل و واحد از نظر برنامه ریزی فضایی را می سازند.
سومین ویژگی، وجود بی نظمی درباب تنوع در موقعیت فضایی جزایر جنوبی خلیج فارس است. بدین مفهوم که تعدادی از جزایر به علت نزدیکی به خشکی کارکرد ساحلی از خود بروز داده و از مزیت های نزدیکی به خشکی بهره برداری هایی را در رسیدن به چشم اندازی روشن تر می نمایند؛ اما دسته دیگر از جزایر با دور بودن موقعیت آنها از خشکی ارزش های ژئوپلیتیک، قلمروگستری، عمق قسمتی از طریق مرزهای آبی و حتی حضور هویتی در حوزه ملی دارند مانند جزایر فارسی، ابوموسی و تنب ها. در حقیقت اقتصاد سیاسی جزایر، موقعیت محور است نه منبع محور و به تبع آن کارکردهای جزایر هم منبعث از موقعیت مکانی جزایر است.
چهارمین ویژگی، الگوی فوق العاده پیچیده اختلافات ارضی در منطقه ژئوپلیتیکی جزایر خلیج فارس است که هر یک از آنها می تواند آتش جنگی تمام عیار را برافروزد. از حدود ۱۵ مرز دریایی میان کشورهای منطقه، ۱۰ مرز به دلیل اختلاف تحدید نشده اند. مهم ترین مسئله مربوط به امنیت خلیج فارس، مسائل حل نشده ارضی و مرزی کشورهای منطقه است. بیشتر از ۵۰ مورد اختلاف ارضی و مرزی و اختلاف بر سر میادین گازی بین ۸ کشور خلیج فارس وجود دارد که این اختلافات به منازعات حل نشده، خفته وحاد تقسیم می شود بدین سبب مسائل ارضی که شرایط پر مخاطره موجود را در منطقه خلیج فارس منعکس می کنند، به عنوان مهم ترین عوامل تنش زا در منطقه مانع از روابط دوستانه میان این کشورها شده است و ادامه این مناقشات اولاً روابط میان کشورهای منطقه را خدشه دار می کند، ثانیاً ثبات و امنیت منطقه ای را تهدید و مداخلات قدرتهای فرا منطقه ای را تشدید می کند. ثالثا، تابحال مانع رسیدن به توسعه متوازن اقتصادی پایدار در کل منطقه گشته است؛ اما همگی این پیچیدگی ها به ایران در ترتیبات یک جنگ تمام عیار نامتقارن، موشکی، پهبادی، انواع مین گذاری ها و... ضد آمریکا یاری خواهد رساند.
پرده دوم: انتظام فضایی در خلیج فارس، هژمونی قدرت اقتصادی و نظامی ایران
نزدیک به ۵ دهه استیلای بی نظمی راهبردی در عرصه خلیج فارس برای سالهای متمادی عنصر شکل دهنده انتظام فضایی در خلیج فارس، هژمونی قدرت اقتصادی و نظامی ایران در مقابل آمریکا، هجوم سرمایه داری جهانی و غول های نفتی چندملیتی برای کشف و بهره برداری از حوزه های انرژی در فضایی امن و هژمونی ژئواکونومی خلیج فارس بر متغیرهای ژئوپلیتیکی در ابعادی تمام گرایانه بود. بگونه ای که دولت ایران به عنوان قسمتی از ترتیبات امنیتی ناتو (ذیل پیمان های بغداد و سنتو و دکترین دو ستونه نیکسون عربستان به عنوان ستون مالی و ایران به عنوان ستون نظامی) جدا از وظیفه مهم تأمین امنیت عمومی در خلیج فارس و محافظت از منافع سرمایه داری جهانی، حتی وظیفه ثبات و پایداری سیاسی سایر کشورهای جنوبی خلیج فارس را هم بر عهده داشت (نمونه مداخله ظفار و... ).
سود و منافع سرشار شرکتهای چندملیتی سبب شد تا نخستین مناطق آزاد ایران در جزایر جنوبی خلیج فارس پایه گذاری شود و بارقه های اتصال این جزایر به اقتصاد ملی و پیوند با کریدورهای بین المللی از طریق شریان های نفتی خارک، خارکو، سیری و لاوان به سیستم ارزش سرمایه داری جهانی شتاب گیرد.
در واقع در طول جنگ سرد، ایران در مرزهای شمالی خود با ابرقدرت سوسیالیسم مواجه بود که چالش ها و فرصتهای متنوعی برای این کشور مهیا ساخته بود در طول این نوبت، منطقه خلیج فارس بصورت هدف مشترک و راهبردی دو قدرت آمریکا و شوروی درآمده بود و هر دو ابرقدرت به صورتی توازن فضایی و تثبیت قلمروهای جغرافیایی خود رسیده بودند. وقوع انقلاب ایران و متعاقب آن وقوع جنگ ایران و عراق آشکار شدن آثار پروسترویکا و گلاسنوست در اتحاد جماهیر شوروی از نیمه دهه ۱۹۸۰ و پایان جنگ سرد سبب گردید، ایران گرفتار تحول ژئوپلیتیکی شود بگونه ای که خط تهدید نظامی و ایدئولوژیک شوروی در شمال ایران از بین رفت و با پدیداری خلأ قدرت در جنوب و خروج ایران از موقعیت حایل، ژئوپلیتیک حوزه خلیج فارس گرفتار عارضه بی نظمی راهبردی شد. حضور آمریکا و نیروهای ائتلاف، به بهانه تضمین جریان آزاد انرژی، سبب تشکیل ترتیبات جدید منطقه ای در خلیج فارس، ایجاد نیروهای واکنش سریع آمریکا در منطقه در سال ۱۳۵۸ و ایجاد شورای همکاری خلیج فارس در سال ۱۳۵۹ بود.
اجرای یک رشته موافقت نامه های پدافندی با کشورهای حوزه خلیج فارس، حمله به سکوهای نفتی، جنگ نفت کش ها سبب استمرار ناامنی در جزایر خلیج فارس گردید بگونه ای که در مجاورت خویش با ناوهای هواپیمابر و در حاشیه خود با پایگاه های نظامی ایالات متحده همسایه شدند. آمریکا مدعی است که سالانه بین ۶۸ تا ۸۳ میلیارد دلار یا ۱۲ تا ۱۵ درصد کل هزینه های نظامی آمریکا برای بازنگه داشتن راه های دریایی بین المللی خصوصاً در خلیج فارس هزینه و بقیه جهان مجانی از امنیت حاصل از آن استفاده می نماید. تفوق ریسک های ژئوپلیتیکی بر ژئواکونومی کم کم جذابیت را برای سرمایه گذاری و مشارکت شرکتهای چندملیتی کمرنگ کرد.
ایران تحت تحریم، هیچگاه جزیی از ترتیبات متعارف امنیتی کشورهای حوزه خلیج فارس نبود و هیچ گونه پیمان دوجانبه یا چندجانبه دفاعی یا امنیتی با هیچ یک از این کشورها منعقد نکرد. از سویی ایران به علت فشار آمریکا عضو هیچ پیمان تجاری یا بازار مشترک یا اتحادیه گمرکی کشورهای حوزه خلیج فارس نگشت. از نگاهی تاریخ مند، در دهه ۱۹۵۰، هنگامی که نفت و متعاقب آن گاز به عنوان یک پدیده اقتصادی جدید به عرصه فضایی - سیاسی خلیج فارس وارد شد، اوضاع دگرگون شد. چون که این پدیده چشم انداز فضایی منطقه را دگرگون کرد
ورود شرکتهای نفتی و جمعیت های مربوط به آن شامل کارگران، مدیران و مهندسان و راه اندازی ابنیه و ساختمان های مسکونی و اداری و صنعتی، شهرک ها، اماکن رفاهی، تجاری و... ساختار و روابط فضایی منطقه را متحول ساخته بود و سازمان دهی ساختار و روابط جدید نیازمند مدیریت و هماهنگی بود. همین طور این که در این خصوص قوانین ملی هر کشور کفایت نمی کرد و انتظار آن بود که قوانین بین المللی قانونگذاری مربوط به حقوق هر کشور در فلات قاره و شروع پروسه تحدید حدود مرزهای فلات قاره در خلیج فارس یا الگوی بهره برداری مشترک (کاندومینیوم) و اتخاذ نظام بهره برداری مشترک مورد موافقت هر ۸ کشور در باب این پدیده تدوین و اجرایی گردد؛ اما متاسفانه این مهم با حضور آمریکا تا حالا عملیاتی نشده، موجبات برخی بی نظمی ها و عدم هماهنگی را در پی داشته و یکی از مهم ترین ریسک های سرمایه گذاری خارجی و جذب شرکتهای بین المللی در پروژه های حوزه انرژی در خلیج فارس شده و بی شک اثرات نامطلوبی بر توسعه تعدادی از جزایر ایرانی داشته است.
در حوزه منطقه ای، از پس از جنگ ایران و عراق، حمله عراق به کویت و حمله آمریکا به عراق، تجارت سنتی و تردد کشتی ها تحت الشعاع استخراج و تجارت نفت قرار گرفت و ترافیک بی وقفه نفتکش های بزرگ که نفت منطقه را از پایانه های بزرگ دریایی در خارک، الدمام (عربستان)، بحرین، بندر رشید (امارات) و دیگر پایانه ها به همه قسمت های جهان حمل می کنند، شرایط منطقه را به صورت کامل دگرگون کرد. شرایط متأثر از حضور پایگاه های نیروهای غربی، بحران های ایدئولوژیک، مرزی، سرزمینی، سیاسی، جزایر خلیج فارس را در بی ثباتی مزمن قرار داده است.
این عدم ثبات در کنار ساختار نامتوازن قدرت در خلیج فارس سبب حضور مستمر قدرت های فرامنطقه ای در خلیج فارس با رضایت کشورهای عربی شده است. می دانیم که نگاه منطقه ای همسایگان به ایران و وضعیت پیوندهای راهبردی در خوشه های امنیتی بگونه ای است که ایران امکان ائتلاف پایدار یا طولانی مدت را ندارد. از سویی دیگر، همیشه این کشورها با تأکید بر عربستان و یاری آمریکا با شکل دادن به آرایش ژئوپلیتیک در پی انزوای سیاسی و منطقه ای ایران بوده اند. با توجه به موقعیت جزایر جنوبی خلیج فارس در محدوده های مرزی و خاصیت مرزی بودن، محدودیت های امنیتی ویژه ای را در بردارد. این به مفهوم تفوق و هژمونی سیاستهای امنیتی ژئوپلیتیک بر سیاستهای اقتصادی بر مبنای سودجستن از ظرفیتهای ژئواکونومیک است.
واقعیت این است که نظم حاکم بر جزایر جنوبی خلیج فارس به علت وجود تهدیدات خارجی و شرایط تحریم مبتنی بر نظم ژئوپلیتیک است نه انتظام ژئواکونومیک؛ بدین سبب طبیعی است شاهد تفوق بازیگران، ذی نفعان و ذی مدخلان نظم ژئوپلیتیک بر نظم ژئواکونومیک باشیم. از طرف دیگر، درباب وضعیت کلیماتولوژیک هم طوفان شن از شمال غربی تا مرکز خلیج فارس می وزد و تعداد روزهای طوفانی از ۱۶ تا ۳۵ روز در سال متفاوت می باشد. بروز مه و نزم (توده هوای آغشته به ریزگرد و بخار آب) که برای کشتیرانی و عملیات نظامی بسیار خطرناک می باشد، از خاصیت های اقلیمی خلیج فارس است. تشکیل مه غلیظ در تابستان نزدیک ساحل و در اوائل بامداد روی می دهد و محلی و کوتاه مدت است ولی نزوم که همراه با باد شمال و در ماه های خرداد، تیر و مرداد بدنبال خشکی زمین بروز می کند، میدان دید را تا یک کیلومتر و گاه تا ۸۰۰ متر کم می کند. در خلیج فارس منطقه بحرین بیشتر از نقاط دیگر در معرض طوفان شن و نزم قرار دارد. سمت شمال غرب و منطقه دلتای رودخانه ها در خلیج فارس هر ساله خشکی حدود ۵۳ متر در آب پیشروی می کند و گمان می رود که طی 3000 سال قبل خشکی به میزان ۱۵۰ کیلومتر در آب پیشروی کرده باشد.
پرده سوم: اشراف ایران بر تنگه هرمز و مسیرهای تراتشیپی
ایران در قسمت دهانه تنگه هرمز دارای ۶ جزیره راهبردی است که عبارتند از لارک، هرمز، هنگام، قشم، تنب بزرگ و ابوموسی که از موقعیت جغرافیایی راهبردی ویژه ای برخوردار می باشند چونکه که اولین خط قوسی دفاعی ایران را در حدود تنگه هرمز شکل داده اند. این خط دفاعی برای نگاهبانی و حراست از تنگه هرمز و مقوله کشتیرانی بین المللی از جایگاه بسیار با ارزشی برخورداراست. هرچند که جزایر تنب و ابوموسی هر یک به تنهایی دارای جایگاه ژئواستراتژیکی آن چنانی نیستند و فقط به سبب حضور در اولین خط قوسی دفاعی از اهمیت برخوردار خواهند شد و این نکته را هم نباید از نظر دور انداخت که اساساً کشتی های حامل نفت بعد از وارد شدن به کرانه های خلیج فارس از فراز تنب بزرگ و کوچک عبور می کنند و در زمانیکه قصد خروج را داشته باشند از زیر دو تنب می گذرند.
با توجه به عبور و مرور کشتی های تجاری و نفت کش ها از مجاورت جزایر ایرانی بر پایه موازین حقوق دریاها قانون سوم ناظر بر کشتیرانی، هر دولتی که مالک تام این جزایر باشد، می تواند هزینه خدمات مخابراتی و علایم ناوبری را دریافت کندبا توجه به عبور و مرور کشتی های تجاری و نفت کش ها از مجاورت این جزایر بر پایه موازین حقوق دریاها قانون سوم ناظر بر کشتیرانی، هر دولتی که مالک تام این جزایر باشد، می تواند هزینه خدمات مخابراتی و علایم ناوبری را دریافت کند. در این راستا خط دفاعی کشورمان در خلیج فارس مربوط به پایگاه های نظامی ایران در بندر چابهار، بندر عباس و بندر بوشهر است. این بنادر بصورت پوشش دهنده جزایر شش گانه در محدوده تنگه هرمز عمل می کنند و دارای موقعیت مناسب آفندی و پدافندی هستند. نگاهبانی از این بنادر در واقع حکم نگاهبانی از بندر عباس را دارد و نگاهبانی از بندر عباس به منزله نگاهبانی از امنیت کشور برشمرده شده چونکه که بندر عباس در قسمت جنوبی فلات ایران واقع گشته و مسیر بندر عباس به سمت کرمان از مهم ترین راه های ارتباطی به داخل فلات ایران تلقی می شود.
با این تفاصیل جایگاه ویژه جزایر تنب و ابوموسی برای کشورمان دارای اهمیت خاص راهبردی راهبردی است. این جزیره ها عنصر مهم عملیات دریایی در خلیج فارس برای ایران و هم سکوهای دیده بانی و کنترل بر خلیج فارس به شمار می آیند. ارزش جزایر تنب و ابوموسی فقط به علت موقعیت ژئوپلیتیکی و نقش ژئو استراتژیکی آنها است، جزایر ابوموسی و تنب حدودا در وسط آب های خلیج فارس و در عمیق ترین قسمت های این خلیج واقع شده اند و از آنجا صادرات نفت و ۸۰ درصد تجارت خارجی ایران بوسیله خلیج فارس و تنگه هرمز صورت می گیرد.
از نظر ژئو راهبردی جزایر، هرمز، هنگام، لارک، قشم، ابوموسی و تنب بزرگ «خط دفاعی قوسی » را در تنگه هرمز می سازند. بااینکه گفته می شود فاصله ۱۵۰ کیلومتری ابوموسی تا تنگه هرمز فاقد نقش راهبردی برای کنترل این تنگه است اما از آن جا که این جزایر در خط دفاعی قوسی قرار می گیرد، تنگه هرمز برای حفظ امنیت آبراه، دارای اهمیت است؛ علاوه بر آن جزیره ابوموسی، غربی ترین جزیره از جزایر شش گانه و جنوبی ترین نقطه خط دفاعی ایران را تشکیل می دهد، ضمن آنکه جزایر جنوب ایران - حتی جزایر کم وسعت - به عنوان سکوهای دیده بانی و کنترل مطمئن برای سواحل خلیج فارس شمرده می شود و به صورت بالقوه محلهای مهمی برای استقرار تجهیزات نظامی چه از جانب ایران و چه ضد ایران می باشند. بدین سبب جزایر تنب و ابوموسی باتوجه به اشراف نسبی بر تنگه هرمز، گلوگاه منطقه استراتژیکی خلیج فارس از نظر ژئو استراتژیک، برای ایران حائز اهمیت می باشد. این جزایر که از نظر راهبردی حائز اهمیت هستند، در حاکمیت عمان قرار دارند و وسیله ای برای کنترل و نظارت بر تردد کشتی ها در تنگه هرمز می باشند. در قسمت مرکزی و شمالی تنگه نیز، جزایر ایرانی هرمز، لارک، قشم، هنگام، تنب کوچک و بزرگ و ابوموسی قرار دارند که اهمیت آنها به کنترل تنگه هرمز، دفاع از کرانه جنوبی ایران، خصوصاً محور راهبردی بندرعباس، سیرجان و تنگه هرمز برمی گردد.
جزیره قشم وسیع ترین و پرجمعیت ترین جزیره خلیج فارس و ۲.۵ برابر خاک بحرین وسعت دارد. این جزیره با برخورداری از آب شیرین و موقعیت ویژه در هدایت عملیات نظامی و کنترل کشتی ها، دارای اهمیت راهبردی زیادی است. دو مجموعه جزایر ایرانی، یکی در داخل تنگه و دیگری در خروجی غربی آن، دارای موقعیت ویژه ای هستند. موقعیت این جزایر بگونه ای است که به ایران امکان اشراف بر تنگه هرمز و راه های ورودی و خروجی آنرا می دهند. عمق آب در اطراف جزایر واقع در خروجی غربی تنگه بگونه ای است که مطابق طرح تفکیک ترافیک دریایی مسیرهای اصلی دریایی باید از جوار این جزایر عبور کند.
حضور ایران در این جزایر اشراف بر این مسیرها را هم برای ایران ممکن کرده است. نکته مهم دیگر در مورد جزایر ایرانی دریای سرزمینی این جزایر است. هم مطابق قوانین ایران و هم مطابق کنوانسیون حقوق دریاها، جزایر هم مانند سواحل منشأ تشکیل دریای سرزمینی برای کشور مالک جزیره هستند. قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی در خلیج فارس و دریای عمان بر این مهم تأکید کرده است. ماده ۲ این قانون ضمن این که عرض دریای سرزمینی از خط مبدا را ۱۲ مایل دریایی (هر مایل دریایی برابر با ۱۸۵۳ متر) اعلام می کند، تصریح می نماید که « جزایر متعلق به ایران شامل اینکه داخل و یا خارج دریای سرزمینی باشند، طبق این قانون دارای دریای سرزمینی مخصوص به خود هستند.»
مطابق این قانون این دریای سرزمینی بر پایه خط مبدا تعیین می شود که بطور معمول ملاک آن «حد پست ترین جزر آب در امتداد ساحل خواهد بود.»
همچنین مطابق ماده ۳ این قانون «آب های واقع بین خط مبدا دریای سرزمینی و قلمرو خشکی و همین طور آب های واقع بین جزایر متعلق به ایران که فاصله آنها از یکدیگر از دو برابر عرض دریای سرزمینی تجاوز نکند، جزو آب های داخلی محسوب و تحت حاکمیت جمهوری اسلامی ایران است. مطابق ماده ۳ قانون کنوانسیون حقوق دریاها «آب های واقع بین خط مبدا دریای سرزمینی و قلمرو خشکی و همین طور آب های واقع بین جزایر متعلق به ایران که فاصله آنها از یکدیگر از دو برابر عرض دریای سرزمینی تجاوز نکند، جزو آب های داخلی محسوب و تحت حاکمیت جمهوری اسلامی ایران است.
ماده ۴ هم تکلیف مواردی را مشخص کرده که «دریای سرزمینی ایران با دریای سرزمینی دول مجاور یا مقابل تداخل پیدا کند.» در این صورت «مادامی که ترتیب دیگری بین طرفین توافق نشده باشد، حد فاصل بین دریای سرزمینی ایران و آن کشور خط منصفی است که تمام نقاط آن از نزدیکترین نقاط خطوط مبدای طرفین به یک فاصله باشد.» بدین سبب آن چه که در کنوانسیون حقوق دریاها راجع به دریای سرزمینی جزایر مورد تأکید قرار گرفته هم حدودا منطبق بر مقررات قانون مناطق دریایی است.
بند ۲ ماده ۱۲۱ این کنوانسیون مقرر می دارد که «دریای سرزمینی، منطقه نظارت و منطقه اقتصادی انحصاری هر جزیره مطابق مفاد همین کنوانسیون در مورد قلمرو خشکی تعیین می شود.» بعبارت دیگر همان گونه که برای تعیین دریای سرزمینی یک کشور ساحلی از خط مبدا در ساحل آن کشور اقدام می شود، در مورد جزیره هم به همین ترتیب اقدام می شود. بند ۳ همین ماده تنها صخره های را که در آنها نمی توان سکونتگاه انسانی و حیات اقتصادی در آنها داشت، فاقد دریای سرزمینی می داند.
اهمیت این مقررات قانونی و اجرای آن در عمل از این جهت است که به جزایر ایرانی امکان می دهد که دریایی سرزمینی و منطقه نظارت و منطقه اقتصادی اختصاصی خویش را داشته باشند و حوزه حاکمیت ملی کشور را بسمت جنوب توسعه دهند. هم جزایر چهارگانه در تنگه هرمز چنین امکانی را فراهم نموده و هم گروه جزایر واقع در خروجی غربی تنگه هرمز. در تنگه هرمز، ایران باتوجه به وجود جزایر ایرانی در این تنگه و محاسبه دریای سرزمینی بر مبنی خط مبدا این جزایر، حاکمیت ایران بر قسمت اعظم این تنگه برقرار است. قرارداد مرزی ایران و عمان که درمورخ ۲۰ ژوئیه ۱۹۷۴ که از تاریخ ۲۸ مه ۱۹۷۵ به اجرا درآمده است، بر این مبنا تنظیم شده است. بنابراین باتوجه به عرض نه چندان زیاد خلیج فارس در تعدادی مناطق و امکان تداخل دریای سرزمینی ایران با برخی کشورهای عربی، ماده ۴ قانون مناطق دریایی مقرر کرده است که «تحدید حدود در مواردی که دریای سرزمینی ایران با دریای سرزمینی دول مجاور یا مقابل تداخل پیدا کند مادامی که ترتیب دیگری بین طرفین توافق نشده باشد، حد فاصل بین دریای سرزمینی ایران و آن کشور خط منصفی است که تمام نقاط آن از نزدیکترین نقاط خطوط مبدای طرفین به یک فاصله باشد.»
ماده ۱۵ کنوانسیون قانون دریاهای ۱۹۸۲ هم ترتیبات مشابهی برای مواردی که امکان تداخل دریای سرزمینی دو کشور وجود دارد، مقرر کرده است. لازم به یادآوری است، باتوجه به اعمال حاکمیت مجدد ایران بر جزایر تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی و بدنبال امضا یادداشت تفاهم بین ایران و شیخ نشین شارجه در ۸ آذرماه ۱۳۵۰، مقررات ۱۲ مایل دریای سرزمینی ایران در مورد ابوموسی، به اجرا درآمد که با اجرای این مقررات حدود آب های ساحلی ابوموسی را تا سرحد تداخل با آب های کرانه ای شیخ نشین ام القوین گسترش یافت.
منبع: persianwet.ir
مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب